Half september en de avonden worden al merkbaar korter. Precies het moment waarop veel vijverbezitters denken dat er nog tijd genoeg is. Niet dus. Zodra de eerste blaadjes vallen, begint de aftelling: wat je nu laat liggen, ligt in november op de bodem te rotten en dat merk je in april als het water groen en troebel uit de winter komt. Met een paar gerichte klussen deze maand voorkom je dat je vijver, en de vissen erin, een zware winter tegemoet gaan. Het kost je een middag, maar die investering betaal je terug in een vijver die zichzelf grotendeels redt tot het voorjaar.
Waarom de herfst het beslissende moment is
In de zomer draait alles om het water helder houden tegen algengroei, maar in de herfst verschuift het probleem. De boomkruinen boven je vijver laten hun blad los en elk blaadje dat in het water belandt, gaat langzaam rotten op de bodem. Dat proces verbruikt zuurstof en zet voedingsstoffen vrij, precies wat algen nodig hebben om volgend voorjaar los te gaan. Wie in de zomer al moeite had met het water helder houden, weet dus dat de basis daarvoor in september wordt gelegd, niet in mei.
Een vangnet over de vijver is de goedkoopste oplossing. Span het strak, zodat blad er niet doorheen zakt, en leeg het regelmatig. Zodra de bomen kaal zijn, kan het net eraf.
Haal blad en uitgebloeide planten op tijd weg
Naast een net helpt het om zelf actief te scheppen. Gebruik een schepnet met fijne mazen en haal minstens één keer per week het blad eraf dat toch in het water is beland. Kijk ook naar je vijverplanten: veel soorten sterven in het najaar deels af en dat dode materiaal hoort er ook uit, anders wordt het net zo goed een kweekvijver voor rottingsbacteriën.
Snoei waterlelies terug tot vlak boven de wortelstok en verwijder verlepte bladeren van moerasplanten. Laat een klein deel van de zuurstofplanten staan, die geven vissen een schuilplek zodra het kouder wordt. Werk je toch al in de tuin met snoeien, dan is dit ook het moment voor de laatste snoeibeurt van je haag en voor het najaarswerk aan je gazon, zoals verticuteren.
Zet pomp en filter op tijd stil
Zodra de watertemperatuur richting de 10 graden zakt, kun je de pomp en het filter uitzetten. Vissen hebben in koud water nauwelijks nog bacteriën in het filter nodig, en een draaiende pomp houdt het water juist kouder door voortdurende circulatie. Haal de pomp eruit, spoel hem schoon met vijverwater (nooit met kraanwater, dat doodt de nuttige bacteriën) en berg hem droog op. Laat het filter leeglopen en maak het schoon voor je het wegzet.
Heb je een fontein of waterval? Zet die ook uit voor de winter. Het geluid van stromend water is leuk, maar zorgt er wel voor dat het wateroppervlak sneller onderkoeld raakt op vrieskoude nachten.
Stop op tijd met vissen voeren
Zodra het water onder de 10 tot 12 graden komt, vertraagt de stofwisseling van koi en vissen zo sterk dat ze voer nauwelijks nog kunnen verteren. Blijf je toch voeren, dan blijft er onverteerd voer achter dat wegrot op de bodem en het water verder vervuilt. Bouw de hoeveelheden dus af naarmate het kouder wordt en stop helemaal zodra de vissen zich terugtrekken naar de bodem. Ze leven de winter door op reserves die ze in de zomer hebben opgebouwd.
Let ook op de diepte van je vijver. Een vijver van minder dan zestig centimeter diep kan volledig dichtvriezen, en dat is voor vissen levensgevaarlijk omdat er dan geen zuurstofuitwisseling meer mogelijk is. Is jouw vijver ondiep, overweeg dan een diepere schuilplek te graven of de vissen in een vorstvrije bak binnen te zetten zodra het echt gaat vriezen.
Zorg dat het water nooit helemaal dichtvriest
Dit is de stap die het verschil maakt tussen een vijver die de winter goed doorkomt en een die in februari vol dode vissen ligt. Een dikke ijslaag sluit de vijver hermetisch af, waardoor schadelijke gassen van rottend blad niet meer kunnen ontsnappen en er geen zuurstof meer bij kan. Een vijververwarmertje of een drijvende ijsvrijhouder houdt een klein gat open, ook bij strenge vorst. Heb je zoiets niet, sla het ijs dan nooit stuk met een hamer of steen: de schokgolven die dat door het water sturen, kunnen vissen ernstig verwonden. Zet in plaats daarvan voorzichtig een pan heet water op het ijs en laat het rustig een gat smelten. Volgens Natuurmonumenten is een winterklare tuin, inclusief vijver, ook goed voor de biodiversiteit: amfibieën en insecten overwinteren graag in en rond een goed onderhouden vijverrand.
Doe je dit allemaal in september en oktober, dan hoef je in de winter zelf nauwelijks meer om te kijken naar je vijver. En dat is precies waar je in maart, wanneer alles weer op gang komt, dankbaar voor bent: een helder startpunt in plaats van een schoonmaakklus van een weekend.